آداب و رسوم « شب یلدا » در نقاط مختلف ایران – قسمت اول

آداب و رسوم « شب یلدا » در نقاط مختلف ایران – قسمت اول

شب یلدا هم آمد و رفت . خیلی سعی کردم این مطلب را قبل از فرا رسیدن شب یلدا ، آماده و منتشر کنم ولی نشد ؛ اما فکر می کنم شناختن آداب و رسوم « شب یلدا » در نقاط مختلف ایران – قسمت اول همیشه جذاب و شنیدنی است . در جایی که توریست های خارجی در مقایسه با بعضی از هموطنان ما ، برای شناختن این آداب و رسوم ، از خود علاقه و ذوق و شوق یسشتری نشان می دهند ، حیف است ایرانی باشیم و آداب و رسوم ساکنین نقاط مختلف کشور پهناور و عزیزمان ایران را نشناسیم . تا جایی که منابع در دسترس به من اجازه دادند این اطلاعات را جمع آوری کردم و آنها را در دو قسمت تقدیم حضورتان می کنم . امیدوارم با وجود دیر منتشر شدن ، مورد توجهتان قرار بگیرد .

1 - شب یلدا

1 – شب یلدا

خراسان :

خراسانی ها در این شب ، خربزه و پرتقال و گلابی می خورند . علاوه بر شاهنامه خوانی ، یکی دیگر از آداب و رسوم ویژه شب یلدا در استان خراسان جنوبی ، برگزاری مراسم « کف زدن » است . ریشه گیاهی به نام « چوبک » را که به « بیخ » معروف است در آب خیسانده و پس از چند بار جوشاندن ، در ظرف بزرگ سفالی به نام « تغار » می ریزند . مردان و جوانان خانواده با ذسته ای از چوب های نازک درخت انار به نام « دسته گز » مایع مزبور را آنقدر هم می زنند تا به صورت کف درآید و این کار باید در محیط سرد صورت گیرد تا مایع مزبور خوب کف کند . کف به دست آمده را با شیره شکر مخلوط کرده و پس از تزئین با مغز گردو و پسته ، با آن از میهمانان پذیرایی می کنند . گاهی اوقات کسانی که این کف را آماده می کنند ، پس از آماده شدن کف ها و قبل از شیرین کردن آن ، با پرتاب و مالیدن آن به سر و صورت یکدیگر بر شادی و نشاط این شب می افزایند .

2 - مراسم کف زدن در خراسان

2 – مراسم کف زدن در خراسان

3 - مراسم کف زدن در خراسان

3 – مراسم کف زدن در خراسان

شیراز :

شیرازی ها در این شب ، خوراکی حلوا مانندی به نام « رنگینک » می پزند که با آرد ، شیره انگور و دانه های روغنی تهیه می شود . « کلم پلو » که برنج آن با آرد نخودچی ، تخم مرغ ، گوشت چرخ کرده ، ادویه و سبزیجات معطر مخلوط شده ؛ و همینطور « هویج پلو » که با کشمش ، مغز گردو و رب ترکیب شده نیز جزو غذاهایی است که در شب یلدا می پزند . غیر از انار و هندوانه و غذاهایی که نام برده شد ، در سفره شب یلدای شیرازی ها می توان آینه ، شمع ، چند شاخه گل ، و تنقلاتی از قبیل نخودچی ، کشمش ، حلوا ارده ، آجیل ، ارده شیره ، خرما ، انجیر و مرکبات را نیز یافت . اسپند دود کردن ، حافظ خوانی و گرفتن فال حافظ هم از کارهایی است که در این شب انجام می دهند .

اردبیل :

اردبیلی ها در این شب ، چلی بزرگ را قسم می دهند که زیاد سخت نگیرد و معمولاً « قورقا » ( گندم برشته ) ، سبزه ، مغز گردو ، نخودچی و کشمش می خورند .

در این روز برای نوعروسان و دخترانی که به خانه شوهر رفته اند از طرف خانواده عروس و داماد ، هدایایی همراه با خوراکی های شب یلدا فرستاده می شود . بزرگترها برای بقیه ، قصه تعریف می کنند و کوچکترها هم به شادی و بازی می پردازند .

4 - آوکونوس

4 – آوکونوس

گیلان :

گیلانی ها در این شب ، کدو حلوایی پخته می خورند ولی خوراک مخصوص شب یلدای گیلانی ها ، « آوکونوس » ( « آو » به معنی آب ، و « کونوس » به معنی ازگیل ) نام دارد . برای تهیه این خوراک ، میوه درخت ازگیل را که هنوز کال است چیده و درون خمره ای می ریزند و آن را با آب ، پر می کنند و پس از افزودن کمی نمک ، در خمره را بسته و آن را تا مدتی دور از گرما نگه می دارند تا ازگیل های سفت و خام ، کم کم پخته و خوشمزه و آبدار شوند . « آوکونوس » در اغلب خانه های گیلان تا بهار سال بعد یافت می شود که هر وقت هوس کنند آن را با گلپر و نمک می خورند .

گیلانی ها معنقدند که هر کس در شب چله ، هندوانه بخورد در تابستان احساس تشنگی نمی کند و در زمستان سرما را حس نخواهد کرد . در خانواده هایی که در همان سال پسرشان را داماد یا نامزد کرده اند رسم است که طبقی برای نوعروس می فرستندکه در آن ، میوه ها و خوراکی ها و تنقلات شب چله را به زیبایی آراسته اند ، و در وسط آن یک ماهی بزرگ ( معمولاً ماهی سفید ) تازه و خام را با سبزیجات تزئین کرده اند قرار داده اند . اعتقاد بر این است که این کار باعث خیر و برکت و فراوانی روزی زوج جوان و همچنین سلامتی و باروری نوعروس می شود .

5 - شب یلدا

5 – شب یلدا

آذربایجان :

آذری ها در این شب ، لبو ، بادام ، سنجد و هویج می خورند . غذای مخصوص شب یلدای آذری ها ، « خشیل » نام دارد که با بلغور گندم ، آرد ، شیر ، عسل و کره تهیه می شود . آنها باور دارند که با خوردن هندوانه در این شب ، سوز سرما را از خود دور می کنند .

در این شب برای تازه عروس یا نامزد خانواده ، طبق هایی تزئین شده که آن را « خوانچه » می نامند ، می فرستند که درون آن شیرینی ، پرتقال ، سیب ، انار ، هندوانه تزئین شده ، آینه و پارچه گذاشته و آنها را با پولک و تور و شال های قرمز رنگ تزئین می کنند . سپس چند نفر این طبق ها را روی سر گذاشته و به خانه عروس می برند . مادر عروس هدایایی مانند پول یا شیرینی به کسانی که طبق ها را حمل کرده اند می دهد . فردای آن شب ، مادر عروس تمام طبق ها را در اتاق مهمانی می چیند و از زنان فامیل دعوت می کند تا برای صرف شیرینی و میوه به منزلشان بیایند .

در تقویم کهن ایرانی ، سال به دو فصل تابستان و زمستان تقسیم می شد . تابستان از ماه فروردین آغاز و تا آخر مهر ادامه داشت ؛ و زمستان از ماه آبان شروع و تا پایان اسفند ادامه پیدا می کرد . پس از گذشتن دو ماه ابتدایی زمستان ( آبان و آذر ) ، چله ی بزرگ با یلدا شروع شده و تا دهم بهمن ادامه می یافت ، و در این روز ( صدمین روز زمستان ) جشن سده برگذار می شد . پس از آن چله ی کوچک زمستان به مدت بیست روز ادامه پیدا می کرد . از ابتدای اسفند ماه ، سرما به تدریج کمتر شده و در نهایت به نوروز ختم می شد . زنان آذری معمولاً تا پایان چله کوچک خانه تکانی نمی کنند و معتقدند که اگر در طول این دو چله کسی خانه تکانی کند ، چله او را نفرین می کند .

نهاوند :

نهاوندی ها به مناسبت این جشن ، « کلوا » می پزند که با روغن ، شکر ، آرد و تخم مرغ تهیه می شود .

خراسان شمالی :

مردم خراسان شمالی در شب چله ، « حلوای قلقلی » می خورند که از کوبیده شدن مغز گردو و بادام و کنجد که در شیره انگور خوابانده شده ، به دست می آید .

6 - نان گرده

6 – نان گرده

بختیاری ها :

خانواده های بختیاری در شب یلدا ، شاهنامه خوانی را به گرفتن فال حافظ ترجیح می دهند . بختیاری ها در این شب ، نان های محلی با قطر زیاد به نام « گرده » می پزند و در میان این نان ها ، مهره آبی رنگی به نام « لپک » قرار می دهند . وقتی در شب یلدا نان ها را تقسیم کردند ، هر کس که در قطعه نان او « لپک » پیدا شود ، می گویند که او خوش شانس بوده و تا سال آینده بخت و اقبال با او یار خواهد بود . در این شب ، کدو حلوایی های بزرگ را که تصویر خورشید بر روی آنها حک شده را آب پز کرده و آن را خرد می کنند و با آش کشک می خورند .

نشریه اینترنتی زندگی کودکان


پاسخ دهید